മാനസിക പ്രതിരോധശേഷി

ജീവിതം ഒരിക്കലും നമ്മൾ ആഗ്രഹിക്കുന്ന രീതിയിൽ മാത്രം മുന്നോട്ട് പോകുന്നില്ല. ചിലപ്പോൾ പ്രതീക്ഷിക്കാത്ത നഷ്ടങ്ങൾ, പരാജയങ്ങൾ, ബന്ധങ്ങളിലെ തകർച്ചകൾ, സാമ്പത്തിക പ്രശ്നങ്ങൾ, രോഗങ്ങൾ, ജോലി നഷ്ടപ്പെടൽ, അപമാനം, ഏകാന്തത, അല്ലെങ്കിൽ ജീവിതത്തിലെ പെട്ടെന്നുള്ള മാറ്റങ്ങൾ നമ്മെ മാനസികമായി തളർത്താം. ഒരേ തരത്തിലുള്ള പ്രതിസന്ധി നേരിട്ടിട്ടും ചിലർ വളരെക്കാലം അതിന്റെ ആഘാതത്തിൽ കുടുങ്ങിക്കിടക്കുമ്പോൾ മറ്റുചിലർ ക്രമേണ അതിൽ നിന്ന് പുറത്തുകടന്ന് ജീവിതത്തിലേക്ക് തിരിച്ചെത്തുന്നത് നാം കാണാറുണ്ട്. ഈ വ്യത്യാസത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ മനഃശാസ്ത്രത്തിലും neuroscience-ലും ഏറെ പഠിക്കപ്പെട്ടുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു പ്രധാന ആശയമാണ് resilience. മലയാളത്തിൽ ഇതിനെ മാനസിക പ്രതിരോധശേഷി, പ്രതിസന്ധികളെ അതിജീവിക്കാനുള്ള ശേഷി, അല്ലെങ്കിൽ തകർച്ചയ്ക്കുശേഷം തിരിച്ചുവരാനുള്ള കഴിവ് എന്നിങ്ങനെ വിശേഷിപ്പിക്കാം.

Resilience എന്നത് പ്രശ്നങ്ങൾ നമ്മെ ബാധിക്കാത്ത ഒരു മാനസിക അവസ്ഥയല്ല. അതുപോലെ തന്നെ resilient ആയ ഒരാൾ ഒരിക്കലും കരയുകയോ ഭയപ്പെടുകയോ നിരാശപ്പെടുകയോ ചെയ്യില്ല എന്നതും ശരിയല്ല. യഥാർത്ഥത്തിൽ resilience എന്നത് ഒരു വ്യക്തിക്ക് സമ്മർദ്ദം, നഷ്ടം, adversity എന്നിവ അനുഭവപ്പെട്ടിട്ടും അതിനോട് ക്രമേണ പൊരുത്തപ്പെടാനും, തന്റെ മാനസികവും ശാരീരികവുമായ പ്രവർത്തനശേഷി വീണ്ടെടുക്കാനും, ആവശ്യമായപ്പോൾ പുതിയ രീതിയിൽ മുന്നോട്ട് പോകാനും കഴിയുന്ന dynamic capacity ആണ്. അതുകൊണ്ട് resilience-നെ ഒരു സ്ഥിരമായ personality trait ആയി കാണുന്നതിനേക്കാൾ, വ്യക്തിയും അവന്റെ brain-ഉം ശരീരവും ചിന്തകളും വികാരങ്ങളും സാമൂഹിക ബന്ധങ്ങളും ജീവിതസാഹചര്യങ്ങളും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ ഇടപെടലിലൂടെ രൂപപ്പെടുന്ന ഒരു പ്രക്രിയയായി മനസ്സിലാക്കുന്നതാണ് കൂടുതൽ ശാസ്ത്രീയമായ സമീപനം.

ഒരു പ്രതിസന്ധി സംഭവിക്കുമ്പോൾ ആദ്യം പ്രതികരിക്കുന്നത് നമ്മുടെ മനസ്സ് മാത്രമല്ല; നമ്മുടെ ശരീരവും brain-ഉം അതിനോട് പ്രതികരിക്കുന്നു. അപകടസാധ്യതയോ വലിയ സമ്മർദ്ദമോ brain തിരിച്ചറിയുമ്പോൾ sympathetic nervous system-ഉം hypothalamic-pituitary-adrenal axis അഥവാ HPA axis-ഉം സജീവമാകുന്നു. ഇതിന്റെ ഭാഗമായി adrenaline, cortisol തുടങ്ങിയ stress-related hormones ഉയരുകയും ശരീരം കൂടുതൽ ജാഗ്രതയുള്ള അവസ്ഥയിലേക്ക് മാറുകയും ചെയ്യുന്നു. ഹ്രസ്വകാലത്തേക്ക് ഈ പ്രതികരണം വളരെ പ്രയോജനകരമാണ്, കാരണം അപകടത്തെ നേരിടാൻ ആവശ്യമായ energyയും attentionഉം ശരീരത്തിന് ലഭിക്കുന്നു. എന്നാൽ stress response വളരെക്കാലം തുടർന്നാൽ അത് ശരീരത്തിന്റെയും മനസ്സിന്റെയും പ്രവർത്തനത്തെ ബാധിക്കാം. അതിനാൽ resilience എന്നത് stress ഇല്ലാതാക്കുന്നതല്ല; stress response സജീവമായതിനുശേഷം ശരീരത്തിനും brain-നും വീണ്ടും regulation-ലേക്ക് മടങ്ങാനുള്ള കഴിവാണ്.

മനുഷ്യന്റെ resilience-നെ വ്യക്തിയുടെ ഉള്ളിലെ ശക്തി മാത്രം ഉപയോഗിച്ച് വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയില്ല. Social connection അതിന്റെ പ്രധാന ഘടകമാണ്. കുടുംബം, സുഹൃത്തുക്കൾ, അധ്യാപകർ, mentors, colleagues, support groups തുടങ്ങിയവയിൽ നിന്നുള്ള meaningful support പ്രതിസന്ധിക്കാലത്ത് psychological recovery-നെ സഹായിക്കും. മനുഷ്യൻ ഒരു social organism ആണ്. മറ്റൊരാളോട് തന്റെ അനുഭവം പങ്കുവയ്ക്കാനും, സഹായം സ്വീകരിക്കാനും, താൻ ഒറ്റയ്ക്കല്ലെന്ന് അനുഭവിക്കാനും കഴിയുന്നത് stress-ന്റെ ആഘാതം കുറയ്ക്കാൻ സഹായിച്ചേക്കാം. അതിനാൽ "എനിക്ക് എല്ലാം ഒറ്റയ്ക്ക് നേരിടണം" എന്ന ധാരണ resilience-ന്റെ നിർവചനമല്ല. ആവശ്യമായ സമയത്ത് സഹായം ചോദിക്കാൻ കഴിയുന്നതും resilience-ന്റെ ഭാഗമാണ്.

Resilience-ന്റെ മറ്റൊരു ആഴമുള്ള വശമാണ് meaning. വലിയ പ്രതിസന്ധികളിലൂടെ കടന്നുപോകുന്ന ഒരാൾ പലപ്പോഴും "ഇനി ഞാൻ എന്തിനാണ് മുന്നോട്ട് പോകുന്നത്?" എന്ന ചോദ്യം ചോദിച്ചേക്കാം. ജീവിതത്തിൽ ഒരു ലക്ഷ്യം, ഉത്തരവാദിത്തം, ബന്ധം, മൂല്യം, വിശ്വാസം, സേവനബോധം, സൃഷ്ടിപരമായ പ്രവർത്തനം തുടങ്ങിയവയിലൂടെ meaning കണ്ടെത്താൻ കഴിയുന്നത് adversity-യെ നേരിടാനുള്ള motivation നിലനിർത്താൻ സഹായിക്കും. Meaning വേദന ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല. പക്ഷേ വേദനയ്ക്കിടയിലും മുന്നോട്ട് പോകാനുള്ള ഒരു direction നൽകാൻ അതിന് കഴിയും. അതുകൊണ്ടുതന്നെ resilience എന്നത് emotional strength-നെക്കുറിച്ച് മാത്രം അല്ല; ഒരാൾ തന്റെ ജീവിതത്തെ എങ്ങനെ അർത്ഥവത്താക്കുന്നു എന്നതിനെക്കുറിച്ചും കൂടിയാണ്.

Resilience-നെക്കുറിച്ചുള്ള മറ്റൊരു പ്രധാന തെറ്റിദ്ധാരണ "bounce back quickly" എന്നതാണ്. ഒരു വ്യക്തി വലിയൊരു നഷ്ടത്തിന് ശേഷം ദിവസങ്ങൾക്കുള്ളിൽ പഴയ ജീവിതത്തിലേക്ക് മടങ്ങിയില്ലെങ്കിൽ അവൻ resilient അല്ല എന്ന് പറയാനാവില്ല. ചില പ്രതിസന്ധികൾക്ക് recovery-ക്ക് ആഴ്ചകളോ മാസങ്ങളോ അതിലും കൂടുതൽ സമയമോ വേണ്ടിവരും. Recovery speed മാത്രം resilience-ന്റെ അളവുകോലല്ല. വ്യക്തി തന്റെ ജീവിതത്തിലേക്ക് എങ്ങനെ വീണ്ടും പൊരുത്തപ്പെടുന്നു, പ്രവർത്തനശേഷി എങ്ങനെ വീണ്ടെടുക്കുന്നു, പുതിയ സാഹചര്യത്തിൽ എങ്ങനെ മുന്നോട്ട് പോകുന്നു എന്നിവയും അത്ര തന്നെ പ്രധാനമാണ്. Slow recovery എന്നത് weakness എന്നർത്ഥമല്ല.

ചിലപ്പോൾ ഗുരുതരമായ adversity-ക്ക് ശേഷം ചില വ്യക്തികൾക്ക് ജീവിതത്തെക്കുറിച്ച് പുതിയ തിരിച്ചറിവുകളും വളർച്ചയും ഉണ്ടാകാം. Psychology-യിൽ ഇതിനെ post-traumatic growth എന്ന് വിളിക്കുന്നു. ചിലർക്ക് ബന്ധങ്ങളുടെ വില കൂടുതൽ മനസ്സിലാകാം, ജീവിതത്തെക്കുറിച്ചുള്ള appreciation വർധിക്കാം, സ്വന്തം കഴിവുകളെക്കുറിച്ച് പുതിയൊരു ബോധം ഉണ്ടാകാം, അല്ലെങ്കിൽ ജീവിതത്തിന്റെ ലക്ഷ്യത്തെക്കുറിച്ച് പുതിയ ചിന്തകൾ രൂപപ്പെടാം. എന്നാൽ എല്ലാ trauma-കൾക്കും ശേഷം growth ഉണ്ടാകണമെന്നില്ല. ഒരാളുടെ വേദനയെ "ഇത് നിനക്ക് നല്ലതിനാണ് സംഭവിച്ചത്" എന്ന് ലളിതമായി വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നത് ശാസ്ത്രീയമായ സമീപനമല്ല. ആദ്യം ആ വ്യക്തിയുടെ pain-നെ അംഗീകരിക്കണം. അതിനുശേഷം, അവൻ തയ്യാറാകുമ്പോൾ, ആ അനുഭവത്തിൽ നിന്ന് meaning കണ്ടെത്താൻ കഴിയുമോ എന്നത് വ്യക്തിപരമായ യാത്രയാണ്.

അതിനാൽ resilience-നെ ഏറ്റവും ലളിതമായി മനസ്സിലാക്കണമെങ്കിൽ അത് "ഒരിക്കലും തകരാതിരിക്കുക" എന്നല്ല. മനുഷ്യർ തകരാം. കരയാം. പേടിക്കാം. ആശയക്കുഴപ്പത്തിലാകാം. ചിലപ്പോൾ സഹായം ആവശ്യമായി വരാം. Resilience എന്നത് ഈ vulnerability ഇല്ലാതാക്കുന്നതല്ല; vulnerability ഉണ്ടായിരിക്കുമ്പോഴും ക്രമേണ regulate ചെയ്യാനും recover ചെയ്യാനും adapt ചെയ്യാനും വീണ്ടും മുന്നോട്ട് പോകാനും കഴിയുന്ന ശേഷിയാണ്. ജീവിതത്തിലെ എല്ലാ കൊടുങ്കാറ്റുകളും തടയാൻ മനുഷ്യന് കഴിയില്ല. പക്ഷേ കൊടുങ്കാറ്റ് വന്നപ്പോൾ തന്റെ brain-നെ മനസ്സിലാക്കാനും, emotions-നെ നിയന്ത്രിക്കാനും, യാഥാർത്ഥ്യം അംഗീകരിക്കാനും, നിയന്ത്രിക്കാനാകുന്ന കാര്യങ്ങളിൽ പ്രവർത്തിക്കാനും, സഹായം സ്വീകരിക്കാനും, പുതിയ അർത്ഥം കണ്ടെത്താനും പഠിക്കാൻ കഴിയും.

resilience-ന്റെ യഥാർത്ഥ അർത്ഥം "ഞാൻ ഒരിക്കലും തകരില്ല" എന്നതല്ല. മറിച്ച്, "ജീവിതം എന്നെ എത്രത്തോളം വെല്ലുവിളിച്ചാലും, അതിൽ നിന്ന് പഠിച്ച്, ആവശ്യമായ പിന്തുണ സ്വീകരിച്ച്, സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിച്ച്, പുതിയ സാഹചര്യങ്ങളോട് പൊരുത്തപ്പെട്ട് വീണ്ടും മുന്നോട്ട് പോകാൻ എനിക്ക് കഴിയും" എന്ന മനുഷ്യന്റെ ആഴത്തിലുള്ള കഴിവാണ് resilience.